Đồng hồ cơ truyền tín hiệu qua núm lên dây. Tùy bộ máy, thao tác lên dây có thể nhẹ và gần như im lặng, chắc tay với tiếng tích tắc rõ ràng, hoặc ngày càng chặt khi dây cót của đồng hồ lên dây bằng tay gần được lên đầy. Cảm giác không nên giống như có cát đang chuyển động giữa các bộ phận kim loại.
Nếu quý khách cảm thấy núm đồng hồ lên dây có cảm giác sạn, đừng xem triệu chứng này như một phép thử sức lực. Nguyên nhân có thể đơn giản là bụi bẩn quanh núm vặn ren, nhưng cũng có thể là dấu hiệu ren bị hỏng, gioăng bị khô, ăn mòn hoặc cơ cấu lên dây bên trong bị mài mòn. Cố vặn núm có thể biến một lần bảo dưỡng nhỏ thành sự cố gãy trục, núm hoặc bánh răng.
Hướng dẫn này giải thích cách phân biệt phản hồi cơ học bình thường với sự cố thực sự, những bước kiểm tra an toàn có thể thực hiện tại nhà và thông tin hữu ích giúp thợ đồng hồ chẩn đoán vấn đề. Hướng dẫn áp dụng cho đồng hồ cơ lên dây bằng tay và đồng hồ cơ tự động, dù cảm giác khi lên đầy dây bình thường ở mỗi loại khác nhau.
Cảm giác bình thường khi lên dây
Không có cảm giác núm nào được xem là “đúng” trong mọi trường hợp. Đường kính núm, áp lực gioăng, cấu tạo vỏ, thiết kế bộ máy, chất bôi trơn và số lượng bánh răng giảm tốc đều ảnh hưởng đến cảm giác nơi đầu ngón tay. Hai chiếc đồng hồ hoạt động tốt có thể cho cảm giác hoàn toàn khác nhau.
Đồng hồ tự động thông thường tạo ra tiếng tích tắc lặp lại khá đều hoặc cảm giác bánh cóc nhẹ khi núm được xoay theo chiều lên dây. Lực cản có thể tăng nhẹ, nhưng hầu hết bộ máy tự động đều dùng một dây cương trượt trong hộp dây cót. Khi dây cót đạt đủ lực căng, dây cương trượt trên thành hộp để chuyển động cổ tay không thể tiếp tục làm dây cót bị lên quá mức. Vì vậy, đồng hồ tự động thường không chạm đến điểm dừng cứng như đồng hồ lên dây bằng tay kiểu truyền thống.
Đồng hồ lên dây bằng tay thường ngày càng chắc khi xoay và cuối cùng chạm đến điểm dừng rõ ràng khi dây cót đã lên đầy. Cách lên dây chính xác tùy thuộc vào bộ máy, vì vậy hướng dẫn của nhà sản xuất luôn được ưu tiên. Ví dụ, hướng dẫn lên dây bằng tay cho Speedmaster của OMEGA yêu cầu chủ sở hữu xoay núm về phía trước đến khi dừng lại và nhấn mạnh không được cố vặn. Điểm dừng chắc tay đó khác với cảm giác nghiến, trượt khấc hoặc lực cản không đều xuất hiện bất chợt trước đó trong quá trình lên dây.
Một số âm thanh cũng là bình thường. Tiếng tích tắc giúp dây cót không tuột dây qua núm, và cơ cấu ăn khớp có thể phát ra tiếng tách nghe được. Một số hệ thống lên dây tự động phát ra âm thanh thô hơn các hệ thống khác khi lên dây bằng tay. Điều quan trọng là so sánh với trạng thái vốn có của chính chiếc đồng hồ đó: thay đổi đột ngột đáng lưu ý hơn việc một mẫu khác vận hành êm hơn.
- Thường là bình thường: tiếng tích tắc đều, lực cản ổn định và cảm giác lặp lại nhất quán ở mỗi vòng xoay.
- Có thể bất thường: cảm giác cọ xát, lạo xạo, mắc lại tại một điểm, trượt từng lúc, nghiến kim loại với kim loại hoặc lực cản mới tăng gần đây.
- Dừng ngay: núm bất ngờ bị khóa, xoay lệch góc, rời khỏi vỏ hoặc cần nhiều lực hơn bình thường thấy rõ.
Vì sao núm lên dây đồng hồ có cảm giác sạn
Bụi bẩn quanh núm hoặc ống núm
Bụi, cặn da khô, muối và hạt sạn nhỏ tích tụ trong khe hẹp giữa núm và vỏ. Với núm vặn ren, chất bẩn có thể khiến những vòng xoay đầu tiên có cảm giác thô trước khi núm rời khỏi ống. Chúng cũng có thể gây cản trở khi vặn núm trở lại. Bụi bẩn bên ngoài là một trong những nguyên nhân ít nghiêm trọng hơn, nhưng việc đẩy các hạt bẩn vào ren vẫn có thể làm hỏng ren.
Gioăng núm bị khô, hỏng hoặc lệch vị trí
Gioăng núm được thiết kế để tạo ma sát. Gioăng còn tốt có thể khiến núm có cảm giác chắc, nhất là trên đồng hồ thể thao chống nước, nhưng lực cản cần phải trơn đều. Gioăng cũ, khô, phồng hoặc lệch vị trí có thể gây cảm giác mắc rồi nhả. Vì gioăng là một phần của hệ thống chống nước, quý khách không nên tự thêm chất bôi trơn gia dụng. Cần sử dụng đúng loại gioăng và mỡ dùng trong chế tác đồng hồ, sau đó kiểm tra khả năng chống nước bằng áp suất.
Ren núm vặn bị chéo hoặc mòn
Nếu cảm giác thô chủ yếu xuất hiện khi tháo hoặc vặn chặt núm, hãy kiểm tra thao tác vặn ren vì đây có thể là khu vực gặp vấn đề. Ren có thể bị chéo nếu núm bị ấn vào vỏ theo góc lệch rồi xoay theo chiều kim đồng hồ trước khi các ren được căn thẳng. Ren ở núm hoặc ống có thể bị hỏng, gây cảm giác khấc, khiến núm không tiến đều vào vỏ hoặc tạo cảm giác mắc rồi nhả.
Đừng tiếp tục vặn chặt với hy vọng núm sẽ “tự vào đúng khớp”. Núm vặn ren chỉ bảo vệ khả năng chống nước khi được ăn khớp đúng cách. Ví dụ, hướng dẫn bảo quản của Rolex yêu cầu chủ sở hữu tháo hết ren núm trước khi lên dây, rồi cẩn thận vặn núm trở lại sát vỏ. Căn đúng ren cũng quan trọng như độ chặt.
Bộ cơ cấu không khóa khô hoặc bị nhiễm bẩn
Núm vặn gắn với trục núm, bộ phận vận hành cơ cấu lên dây và chỉnh giờ—gồm các cần gạt và bánh răng giúp chuyển đổi giữa lên dây cót, chỉnh ngày và chỉnh kim. Dầu bôi trơn cũ có thể đặc lại hoặc chảy lệch, còn bụi bẩn hay ăn mòn có thể làm tăng ma sát. Nếu cảm giác sượng thay đổi khi kéo núm vặn sang các vị trí khác nhau, cơ cấu không khóa hoặc cơ chế chỉnh giờ có thể là nguyên nhân đáng nghi hơn.
Mòn hoặc hư hỏng trong bộ truyền lên dây cót
Trục núm, bánh răng trượt, bánh răng lên dây cót, các bánh răng trung gian, bánh răng núm, bánh cóc và lẫy phải ăn khớp trơn tru. Răng bị mẻ, trục núm bị cong, vít lỏng, trục bánh răng bị mòn hoặc bộ phận lắp sai có thể tạo ra điểm sượng lặp lại. Nếu cảm giác này xuất hiện tại cùng một điểm trong mỗi vòng xoay núm, khả năng một bộ phận bị hỏng hoặc ăn khớp kém cao hơn so với bụi bẩn nói chung.
Ăn mòn sau khi nước lọt vào
Rỉ sét có thể khiến núm vặn hoạt động sượng trước khi đồng hồ có dấu hiệu hư hại rõ rệt trên mặt số. Các dấu hiệu cảnh báo gồm hơi nước đọng dưới mặt kính, đổi màu quanh ống núm vặn, từng bơi khi núm chưa được vặn chặt hoặc đồng hồ đột ngột thay đổi sau khi tiếp xúc với nước. Nếu nghi nước đã lọt vào, hãy xử lý khẩn cấp. Để đồng hồ tự “khô” không loại bỏ được muối hay ngăn ăn mòn bên trong bộ máy.
Bộ máy đã lên dây cót đầy
Ở bộ máy lên dây cót bằng tay, lực cản tăng nhanh khi gần đến điểm cuối dự kiến có thể chỉ có nghĩa là dây cót chính đã lên đầy. Hãy dừng lại khi cảm thấy chạm giới hạn chắc chắn. Ở bộ máy tự động, dây cót thường trượt thay vì dừng cứng, dù tiếng trượt có thể nghe thấy. Cảm giác sượng trong suốt quá trình lên dây cót không thể được giải thích là do dây cót chính đã lên đầy.
Các bước kiểm tra an toàn có thể thực hiện mà không mở đồng hồ
Các bước kiểm tra này chỉ nhằm quan sát. Quý khách không cần tháo nắp đáy, luồn dụng cụ quanh núm vặn hoặc bôi chất lỏng.
- Tháo đồng hồ khỏi cổ tay. Giữ đồng hồ chắc chắn giúp giảm lực ngang tác động lên trục núm. Lên dây cót khi đang đeo có thể khiến quý khách cầm núm vặn lệch góc, nhất là khi núm nhỏ.
- Xác nhận núm vặn đang ở đúng vị trí. Nếu đồng hồ có núm vặn ren, hãy mở hết ren trước khi lên dây cót. Không lên dây khi ren vẫn còn ăn khớp một phần.
- Dùng đầu ngón tay với lực nhẹ. Xoay chậm vài vòng. Ghi nhận xem cảm giác sượng diễn ra liên tục, xuất hiện một lần mỗi vòng hay chỉ xảy ra khi vặn núm vào hoặc tháo núm ra.
- So sánh các chức năng một cách nhẹ nhàng. Nếu núm vặn kéo ra bình thường, hãy quan sát xem việc chỉnh giờ có cảm giác sượng hay không. Không liên tục kéo và đẩy núm vặn đang gặp trục trặc. Nếu vấn đề chỉ xảy ra khi lên dây cót, nguyên nhân có thể nằm ở nhóm bộ phận khác với trường hợp bị sượng ở mọi vị trí của núm vặn.
- Quan sát bên ngoài dưới ánh sáng tốt. Tìm dấu hiệu bụi bẩn có thể nhìn thấy, núm vặn bị nghiêng, khe hở bị cong, ren hư hỏng hoặc ăn mòn. Có thể dùng bóng thổi tay để loại bỏ bụi rời trên bề mặt. Không dùng khí nén, dung môi, dầu thẩm thấu hoặc que kim loại.
- Ghi lại các tình huống liên quan. Ghi chú thời điểm bắt đầu thay đổi, đồng hồ có bị rơi hoặc ướt hay không, đã thử xoay bao nhiêu vòng và đồng hồ còn chạy hay không. Một đoạn video ngắn có thể lưu lại âm thanh để thợ sửa đồng hồ tham khảo, nhưng đừng tiếp tục lên dây chỉ để ghi âm.
Quý khách nên dừng lại sau khi xác nhận cẩn thận một lần. Việc lặp đi lặp lại cảm giác nghiến chỉ làm tăng độ mòn mà không giúp ích nhiều cho việc chẩn đoán.
Những việc cần tránh
Không dùng lực mạnh với núm vặn. Hướng dẫn của nhà sản xuất thường nhấn mạnh điều này vì núm vặn tạo lực đòn bẩy lên các bộ phận rất nhỏ. Đầu ngón tay có thể tạo lực xoắn lớn hơn mức một chiếc răng bị hỏng hoặc trục núm mảnh có thể chịu được.
Không nhỏ dầu quanh núm chỉnh giờ. Dầu đa dụng có thể làm hỏng gioăng, hút bụi bẩn, thấm vào bộ máy và khiến việc vệ sinh sau này phức tạp hơn. Khi bảo dưỡng đồng hồ đúng cách, thợ sử dụng loại dầu bôi trơn chuyên dụng với lượng được kiểm soát tại các điểm tiếp xúc cụ thể.
Đừng cho rằng hộp xoay đồng hồ sẽ khắc phục được vấn đề. Hộp xoay có thể giúp một số đồng hồ tự động tiếp tục chạy mà không cần lên dây cót qua núm, nhưng không sửa được cơ cấu lên dây, ren, gioăng hay tình trạng ăn mòn. Dùng hộp xoay để né tránh một lỗi đã biết có thể làm chậm việc bảo dưỡng cần thiết và che giấu tình trạng mức dự trữ năng lượng đang giảm.
Đừng rửa đồng hồ nếu núm chỉnh giờ có dấu hiệu bất thường. Ngay cả khi mẫu đồng hồ ban đầu có chỉ số chống nước cao, ren hoặc gioăng bị hỏng vẫn có thể làm giảm khả năng chống nước. Chỉ số này phụ thuộc vào việc vỏ đồng hồ còn nguyên vẹn và được đóng đúng cách.
Đừng tự mở nắp đáy để kiểm tra. Việc chẩn đoán thường đòi hỏi tháo bộ máy, tháo rời có kiểm soát, vệ sinh, bôi trơn, lắp ráp lại, căn chỉnh thời gian và kiểm tra áp suất. Mở vỏ đồng hồ trong môi trường không được kiểm soát có thể khiến bụi lọt vào và làm xước hoặc hỏng gioăng.
Khi nào nên đưa đồng hồ đến thợ kiểm tra
Hãy sắp xếp để kiểm tra nếu cảm giác sượng mới xuất hiện, vẫn còn khi thao tác nhẹ hoặc đi kèm bất kỳ triệu chứng nào khác. Cần lưu ý đặc biệt nếu:
- núm chỉnh giờ bị kẹt, trượt, xoay mà không lên dây cót hoặc không còn vặn chặt được;
- quý khách nghe thấy tiếng nghiến hoặc cảm nhận được điểm cứng lặp lại;
- núm chỉnh giờ hoặc trục núm trông lệch, hoặc bị rơ ngang quá mức;
- đồng hồ gần đây bị rơi, va đập hoặc tiếp xúc với hơi ẩm;
- thời gian dự trữ năng lượng bị rút ngắn hoặc đồng hồ dừng dù đã lên dây cót;
- việc chỉnh giờ hoặc ngày cũng trở nên nặng hơn;
- đồng hồ đã quá hạn bảo dưỡng và núm chỉnh giờ ngày càng sượng.
Thợ đồng hồ có thể xác định lực cản nằm bên ngoài vỏ, ở núm và ống núm, trong cơ cấu lên dây hay ở đoạn khác của bộ truyền lên dây. Tùy kết quả chẩn đoán, cách khắc phục có thể là vệ sinh và bôi trơn gioăng núm, thay ống núm hoặc trục núm, chỉnh lại cơ cấu lên dây và chỉnh giờ, thay bánh răng bị hỏng hoặc bảo dưỡng toàn bộ bộ máy. Nếu vỏ đồng hồ đã được mở hoặc có gioăng được thay, hãy yêu cầu kiểm tra khả năng chống nước phù hợp với đồng hồ.
Hãy cho kỹ thuật viên biết cảm giác sượng xuất hiện khi lên dây cót, mở khóa núm, chỉnh ngày, chỉnh kim hay trong mọi thao tác với núm. Đồng thời, hãy thông báo về việc đồng hồ từng tiếp xúc với nước hoặc bị va đập. Những chi tiết này giúp rút ngắn quá trình tìm nguyên nhân.
Cách giảm hao mòn núm và cơ cấu lên dây trong tương lai
- Hãy lên dây khi đồng hồ đã tháo khỏi cổ tay, dùng phần đệm đầu ngón tay và thao tác thẳng, có kiểm soát.
- Hãy làm theo chính xác chiều xoay và số vòng được hướng dẫn trong sách hướng dẫn của mẫu đồng hồ.
- Với đồng hồ lên dây cót bằng tay, hãy dừng khi lực cản đạt đến mức chắc chắn như thường lệ.
- Với núm vặn có ren, hãy nhẹ nhàng căn chỉnh ren trước khi siết và tuyệt đối không siết quá mạnh.
- Hãy vặn chặt núm trước khi để đồng hồ tiếp xúc với nước và định kỳ kiểm tra khả năng chống nước.
- Đừng trì hoãn việc kiểm tra khi cảm giác ở núm thay đổi; xử lý sớm có thể ngăn hư hỏng lan sang các bộ phận khác.
Câu hỏi thường gặp
Tiếng lên dây hơi sượng có bình thường không?
Một số bộ máy phát ra tiếng bánh cóc hoặc có âm thanh cơ học thô, vì vậy chỉ nghe tiếng thôi thì chưa đủ để xác định lỗi. Cảm giác nhất quán ngay từ đầu ít đáng lo hơn một thay đổi đột ngột, cảm giác cọ xát, lúc lên dây bị kẹt lúc không, hoặc núm vặn lệch thấy rõ.
Vì sao đồng hồ tự động của tôi ngày càng khó lên dây?
Lực cản thay đổi nhẹ có thể là bình thường, nhưng bộ máy tự động thường dùng dây cót chính với đầu nối trượt và không nên chạm đến điểm dừng cứng như nhiều đồng hồ lên dây cót bằng tay. Nếu lực cản quá lớn hoặc có cảm giác sạn, hãy dừng lại và mang đồng hồ đi kiểm tra.
Tôi có thể dùng mỡ silicone cho núm vặn bị cứng không?
Đừng bôi bên ngoài khi chưa xác định nguyên nhân. Thợ sửa đồng hồ dùng loại mỡ tương thích cho các gioăng được chỉ định sau khi kiểm tra, và lượng mỡ cũng rất quan trọng. Bôi bên ngoài có thể giữ bụi bẩn lại hoặc che khuất ren bị hỏng; còn việc mở hệ thống làm kín đòi hỏi phải kiểm tra áp suất.
Bụi cát bên ngoài vỏ có thể lọt vào bộ máy không?
Núm vặn được làm kín đúng cách có tác dụng ngăn tạp chất lọt vào, nhưng gioăng bị mòn, núm đang mở, ăn mòn hoặc ống núm bị hỏng có thể làm giảm khả năng bảo vệ. Bụi cát bên ngoài cũng có thể làm mòn ren của núm và ống núm, ngay cả khi không lọt vào bộ máy.
Núm vặn có cảm giác sạn có làm đồng hồ chạy sai giờ không?
Không nhất thiết. Cơ cấu lên dây và chỉnh giờ tách biệt với bộ phận điều chỉnh, nên ban đầu đồng hồ vẫn có thể chạy đúng giờ. Tuy nhiên, việc lên dây kém có thể làm giảm năng lượng truyền đến bộ máy; bụi bẩn, ăn mòn hoặc vấn đề bôi trơn trên diện rộng hơn cũng có thể ảnh hưởng đến hoạt động. Đồng hồ chạy chính xác không chứng minh rằng lỗi ở núm vặn là vô hại.
Kết luận
Khi cảm giác lên dây đồng hồ có sạn, cách xử lý an toàn nhất rất đơn giản: ngừng dùng lực, xác định chính xác khi nào xuất hiện cảm giác đó và tránh để đồng hồ tiếp xúc với nước cho đến khi xác nhận núm vặn và các gioăng vẫn kín tốt. Các bộ máy bình thường có thể khác nhau về âm thanh và lực cản, nhưng tiếng nghiến mới xuất hiện, hiện tượng bị kẹt hoặc cảm giác phản hồi không đều không phải là vấn đề nên cố khắc phục bằng cách tiếp tục sử dụng.
Việc kiểm tra bên ngoài cẩn thận có thể phát hiện bụi bẩn hoặc núm vặn có ren bị lệch, nhưng các nguyên nhân bên trong cần được thợ sửa đồng hồ có chuyên môn kiểm tra. Chẩn đoán sớm giúp bảo vệ núm vặn, trục núm, bộ truyền lên dây và độ kín của vỏ đồng hồ, đồng thời thường tốn ít chi phí hơn so với việc tiếp tục sử dụng cho đến khi một lỗi nhỏ làm hỏng thêm bộ phận khác.