Núm vặn đồng hồ bị kéo bật hẳn ra khác với núm đang ở vị trí chỉnh giờ thông thường. Nếu núm rời khỏi vỏ, thường vẫn gắn với một trục kim loại mảnh, thì trục lên dây đã tuột khỏi bộ máy. Đồng hồ có thể vẫn chạy, dừng ngay lập tức hoặc tạm thời không có biểu hiện gì, nhưng vỏ không còn được đóng kín đáng tin cậy; việc tiếp tục thao tác có thể biến một ca sửa chữa nhỏ thành ca tốn kém hơn.
Cách xử lý an toàn nhất rất đơn giản: ngừng thao tác với đồng hồ, giữ lại mọi bộ phận bị rời ra, giữ vỏ khô và sắp xếp để thợ chuyên nghiệp kiểm tra. Đừng ấn trục trở lại lỗ chỉ vì thấy nó có vẻ vừa. Nguyên nhân có thể là vít cần gạt chỉnh giờ bị lỏng, trục bị gãy, cơ cấu chỉnh giờ bị hỏng hoặc trục đã được nhả không đúng cách trong lần sửa trước. Hướng dẫn này giải thích những gì quý khách có thể quan sát mà không cần mở vỏ, các dấu hiệu đó có thể cho biết điều gì và thợ đồng hồ thường xử lý vấn đề ra sao.
Trước tiên, xác nhận núm vặn đã thực sự rời ra
Núm vặn bình thường có thể có một số vị trí được thiết kế sẵn. Khi được ấn vào hết cỡ, núm có thể lên dây cho bộ máy hoặc chỉ nằm sát vỏ. Nấc đầu tiên thường điều khiển chức năng lịch, còn nấc thứ hai thường dùng để chỉnh giờ. Hướng dẫn của nhà sản xuất mô tả đây là các vị trí vận hành ổn định; núm vẫn được nối với vỏ thông qua trục lên dây.
Núm vặn có ren vặn xuống có thêm một bước trông hơi khác thường. Sau khi xoay ngược chiều kim đồng hồ, núm nhả khỏi ren trên vỏ và có thể bật nhẹ ra ngoài. Citizen mô tả vị trí đã nhả này là vị trí 0, còn Seiko giải thích rằng sau đó có thể kéo núm ra để sử dụng các chức năng chỉnh. Đây là hiện tượng bình thường: núm vẫn còn gắn với đồng hồ, không thể nhấc rời ra và sẽ di chuyển qua các nấc rõ rệt.
Núm vặn bị rời hẳn ra thì có thể nhận biết rõ. Quý khách có thể đang cầm riêng núm, núm còn gắn với một trục dài hoặc phần ngoài của trục gồm hai đoạn. Trên vỏ sẽ lộ ra lỗ ống núm. Đừng nhầm núm chỉ vừa tháo ren khỏi ống với núm đã tháo ren khỏi trục hoặc bị kéo bật ra cùng trục. Nếu cả cụm rời khỏi tay quý khách và đồng hồ, hãy xem đó là sự cố, ngay cả khi cụm này trượt trở lại vào lỗ.
Việc cần làm ngay
- Ngừng xoay hoặc kiểm tra núm. Việc lắp lại nhiều lần có thể làm cong trục, khiến các bộ phận chỉnh giờ lệch vị trí, làm xước cơ cấu phía mặt số hoặc đưa bụi bẩn qua ống núm.
- Thu gom các bộ phận bị rời ra. Đặt núm và trục đi kèm vào hộp cứng sạch hoặc túi nhỏ có thể khóa kín. Đừng lau chúng bằng khăn dễ để lại xơ và đừng bôi dầu hay keo.
- Giữ đồng hồ khô ráo. Ống núm đang hở khiến khả năng chống nước thực tế của vỏ không còn hiệu quả. Hãy tháo đồng hồ khỏi cổ tay và để đồng hồ tránh xa bồn rửa, mưa, hơi nước và phòng tắm ẩm.
- Bảo vệ lỗ hở trên vỏ. Đặt đồng hồ vào hộp đựng đồng hồ hoặc hộp chứa sạch. Đừng nhét giấy ăn, băng dính, sáp hay nút bịt vào ống núm; cặn bám lại có thể khiến việc sửa chữa phức tạp hơn.
- Ghi lại sự việc. Ghi chú xem quý khách đang lên dây, chỉnh ngày, chỉnh giờ hay chỉ đang tháo ren núm vặn. Hãy đề cập đến mọi va đập hoặc lần bảo dưỡng gần đây.
- Liên hệ thợ sửa chữa đủ chuyên môn. Hãy liên hệ trung tâm dịch vụ được ủy quyền nếu đồng hồ còn bảo hành hoặc thương hiệu có quy định hạn chế về linh kiện. Với nhiều đồng hồ cơ đã hết bảo hành, thợ đồng hồ độc lập có chuyên môn có thể là lựa chọn phù hợp.
Nếu đồng hồ bị ướt khi núm vặn bật ra hoặc nước có thể đã lọt vào trong, hãy nói rõ điều đó khi yêu cầu dịch vụ. Hơi ẩm bên trong có thể nhanh chóng gây ăn mòn. Đừng cố làm khô bộ máy bằng nhiệt, gạo, khí nén hoặc máy sấy tóc.
Vì sao núm vặn đồng hồ có thể bị kéo bật hẳn ra
Trục đã bị nhả bên trong bộ máy
Trục lên dây được giữ lại bởi cơ cấu chỉnh giờ, thường gọi là cơ cấu chỉnh giờ. Trong quá trình bảo dưỡng, thợ đồng hồ nhấn vào điểm nhả hoặc nới một vít được chỉ định để tháo trục. Nếu bộ phận giữ trục bị lỏng, chỉnh sai, hư hỏng hoặc vô tình bị tác động, trục có thể trượt ra khi sử dụng núm như bình thường.
Điều này không có nghĩa là chủ đồng hồ nên tự mở đồng hồ và siết vít gần nhất. Ở một số bộ máy, vít chỉ được nới lỏng một mức có kiểm soát. Nếu vặn vít ra quá xa, các bộ phận bên dưới mặt số có thể bị tuột ra, khiến việc lắp lại trục bên ngoài trở thành công việc phải tháo mặt số và kim.
Trục đã bị gãy
Trục có thể gãy do va đập, ăn mòn, mỏi kim loại, thao tác quá mạnh hoặc núm vặn mắc vào quần áo. Hãy quan sát phần bị rời ra mà không tác động vào nó. Một trục dài và liền mạch cho thấy trục có thể đã tuột nguyên vẹn khỏi bộ phận giữ; một đoạn ngắn hoặc đầu gãy nham nhở có thể là dấu hiệu trục bị gãy. Dấu hiệu nhìn thấy này hữu ích nhưng không đủ để kết luận, vì thiết kế trục khác nhau và một số đồng hồ sử dụng trục tách đoạn.
Núm chỉnh giờ bị tháo ra khỏi trục
Bản thân núm chỉnh giờ thường được cố định vào đầu có ren của trục. Nếu mối nối này bị lỏng, núm có thể rời ra trong khi phần lớn trục vẫn nằm bên trong đồng hồ. Thợ sửa đồng hồ cần kiểm tra ren của núm và trục, xác định chiều dài phù hợp khi lắp ráp, cố định mối nối đúng cách và kiểm tra từng vị trí của núm. Keo dán gia dụng không thể thay thế công việc này.
Trục gồm hai phần bị tách rời
Một số đồng hồ, đặc biệt là những mẫu có cấu tạo lắp ráp từ mặt trước, vỏ liền khối hoặc kiểu cổ điển, dùng trục gồm hai phần được thiết kế để tách ra nhằm mở vỏ. Việc tách rời vẫn có thể cần được bảo dưỡng, nhưng không nhất thiết có nghĩa là một bộ phận đã bị gãy. Cần xác định mã tham chiếu và bộ máy trước khi quyết định liệu các phần này có thể được dùng lại hay không.
Núm chỉnh giờ, ống núm hoặc cơ cấu lên dây đã bị hỏng từ trước
Núm chỉnh giờ bị lỏng lẻo, thao tác chỉnh giờ có cảm giác sạn, tiếng khấc không ổn định, ren bị chéo hoặc đồng hồ từng chịu va đập mạnh có thể là dấu hiệu xuất hiện trước khi núm rời hẳn. Các triệu chứng có thể chồng lấp khi cần gạt chỉnh giờ, càng gạt, bánh răng trượt, ống núm hoặc các bộ phận liên quan bị mòn. Chỉ nhìn bề ngoài không thể xác định chính xác bộ phận nào bị hỏng.
Có thể đẩy núm chỉnh giờ và trục trở lại không?
Về mặt vật lý, trục có thể trượt vào lỗ. Nhưng về mặt cơ học, điều đó không có nghĩa là có thể lắp lại một cách an toàn. Trục có các mặt phẳng, rãnh và vai trục phải ăn khớp với nhiều bộ phận theo đúng vị trí. Cố đẩy vào có thể làm cong đầu trục, khiến bánh răng trượt lệch vị trí hoặc làm hỏng cần gạt chỉnh giờ. Ngay cả khi núm có vẻ khớp vào vị trí, điều đó cũng chưa chứng minh rằng lịch, chức năng chỉnh giờ, chức năng lên dây, độ ăn khớp của ren, gioăng và cơ cấu giữ trục đều hoạt động đúng cách.
Độ sạch cũng là một vấn đề. Bụi hoặc sợi vải có thể đã lọt vào ống núm đang mở và bám vào trục rời. Đẩy chúng vào trong có thể đưa tạp chất vào bộ máy. Thợ sửa đồng hồ có thể kiểm tra và làm sạch các bộ phận dưới kính phóng đại, thay vì lắp lại mà không nhìn rõ.
Việc hợp lý duy nhất quý khách có thể làm là giữ nguyên cụm bộ phận đã rời ra. Đừng vặn tháo núm khỏi trục, cắt gọt bất cứ thứ gì, dùng kìm, bôi keo khóa ren hoặc thao tác nút nhả đang lộ ra. Hướng dẫn trên mạng về cách ấn chốt hãm áp dụng cho người được đào tạo về thao tác với bộ máy, không áp dụng cho đồng hồ còn nguyên vỏ nhưng chưa rõ lỗi.
Đồng hồ có cần ngừng chạy không?
Nếu đồng hồ đồng hồ cơ vẫn tiếp tục chạy, hãy để nó tự chạy hết cót. Đừng lắc đồng hồ để duy trì năng lượng và đừng thử lên dây qua ống núm đang lộ ra. Với đồng hồ tự động, chuyển động thông thường của rôto khi vận chuyển có thể nạp thêm một ít năng lượng, nhưng cố ý giữ cho đồng hồ tiếp tục chạy không đem lại lợi ích gì. Hãy đặt đồng hồ nằm ngửa, mặt số hướng lên trên, trong hộp khô có đệm.
Nếu đồng hồ thạch anh vẫn tiếp tục chạy, núm đã rời ra có thể khiến quý khách không thể chỉnh giờ hoặc ngày. Một số bộ máy thạch anh dừng kim giây khi núm ở vị trí chỉnh giờ; những bộ máy khác hoạt động khác đi. Đồng hồ vẫn tích tắc không chứng minh rằng trục còn nguyên vẹn, cũng không có nghĩa là vỏ đồng hồ an toàn khi tiếp xúc với nước.
Nếu đồng hồ dừng khi núm rời ra, điều đó có thể đơn giản là vì bộ máy đang ở chế độ dừng kim giây hoặc chế độ chỉnh giờ. Đây cũng có thể là dấu hiệu hư hỏng. Đừng dùng việc đồng hồ còn tích tắc hay không làm phép thử đạt hay không đạt.
Một quy trình sửa chữa đúng cách thường gồm những gì
Trước tiên, thợ sửa đồng hồ xác định mã tham chiếu và bộ máy, sau đó kiểm tra núm, trục, ống núm và các bề mặt gãy có thể nhìn thấy. Vỏ đồng hồ được mở trong môi trường được kiểm soát để kiểm tra cơ cấu lên dây. Nếu trục chỉ bị tuột khớp, việc sửa chữa có thể gồm điều chỉnh bộ phận giữ và lắp lại cụm trục. Trục bị gãy hoặc ăn mòn thường cần được thay thế và điều chỉnh chiều dài. Các bộ phận hỏng bên dưới mặt số có thể cần tháo kim và mặt số để tiếp cận.
Sau đó, kỹ thuật viên cần kiểm tra từng chức năng: lên dây bằng tay nếu bộ máy hỗ trợ, chỉnh lịch nhanh, chỉnh giờ, khoảng hở của kim, chức năng dừng kim giây, khả năng giữ trục ở từng vị trí của núm và độ ăn khớp của núm vặn nếu có. Núm cần nằm cách vỏ một khoảng phù hợp, không kéo trục lệch sang bên.
Khả năng chống nước cần được chú ý riêng. Hướng dẫn của nhà sản xuất luôn yêu cầu vặn chặt hoàn toàn núm có ren trước khi đồng hồ tiếp xúc với nước và cảnh báo không được cố vặn khi ren bị kẹt. Khi núm hoặc trục đã rời ra, gioăng có thể bị xê dịch hoặc hư hỏng. Sau khi sửa chữa, kiểm tra gioăng và thử áp suất phù hợp là những cách duy nhất có ý nghĩa để khôi phục độ tin cậy về khả năng chống nước. Núm chỉ trông như đã đóng là chưa đủ.
Việc sửa chữa cần khẩn cấp đến mức nào?
Hãy sắp xếp sửa chữa sớm, nhưng đừng hoảng hốt. Một chiếc đồng hồ sạch, khô và được cất giữ an toàn trong thời gian ngắn thường được bảo vệ tốt hơn so với chiếc đồng hồ phải chịu những lần thử sửa tại nhà liên tiếp. Nên tìm thợ trong ngày nếu đồng hồ đã tiếp xúc với nước, có thể nhìn thấy hơi nước ngưng tụ, trục bị gãy sau một cú va đập mạnh hoặc có thể có mảnh kim loại rời bên trong vỏ.
Với một chiếc đồng hồ cổ có giá trị, hãy đề nghị thợ sửa giữ lại các linh kiện nguyên bản được thay thế và trao đổi về việc thay núm chỉnh trước khi bắt đầu sửa. Núm chỉnh nguyên bản có chữ ký thương hiệu có thể có giá trị với giới sưu tầm, nhưng việc giữ nguyên bản không nên là lý do để để vỏ đồng hồ không kín hoặc khiến đồng hồ không thể sử dụng. Thợ sửa lành nghề có thể cho biết liệu có thể giữ núm chỉnh hiện tại và thay trục mới hay mức độ hao mòn khiến việc thay thế trở nên cần thiết.
Nếu đồng hồ còn bảo hành, đừng cho phép một cửa hàng không liên quan mở đồng hồ cho đến khi quý khách hiểu rõ các điều khoản bảo hành. Hãy chụp ảnh đồng hồ và các bộ phận đã tách rời, ghi lại số sê-ri hoặc giấy tờ bảo dưỡng, rồi liên hệ với thương hiệu hoặc đại lý bán hàng.
Câu hỏi thường gặp
Núm chỉnh kéo đến nấc thứ hai có giống với núm chỉnh bị kéo ra hoàn toàn không?
Không. Ở nấc thứ hai, núm chỉnh vẫn gắn với đồng hồ và thường dùng để chỉnh giờ. Núm chỉnh bị tách rời hoàn toàn có thể được nhấc khỏi vỏ đồng hồ, thường để lộ toàn bộ hoặc một phần trục.
Đồng hồ có thể vẫn chạy khi không có núm chỉnh không?
Có. Bộ dao động hoặc mạch thạch anh có thể vẫn tiếp tục hoạt động dù cụm trục đã bị mất. Điều đó không có nghĩa là đồng hồ vẫn kín hoặc cơ cấu chỉnh giờ không bị hư hại.
Chi phí sửa núm chỉnh đồng hồ bị tách rời là bao nhiêu?
Chi phí tùy thuộc vào việc chỉ có trục bị tuột khớp hay ren trên trục hoặc núm chỉnh bị gãy, các linh kiện dưới mặt số có bị hư hại hay không, có cần linh kiện độc quyền hay không và có bao gồm kiểm tra khả năng chống nước hay không. Cần kiểm tra trực tiếp để đưa ra ước tính đáng tin cậy.
Tôi có thể dùng keo dán núm chỉnh đồng hồ trở lại trục không?
Không. Keo có thể làm bẩn ống núm và bộ máy, gây khó khăn cho việc bảo dưỡng sau này, khiến trục có chiều dài không phù hợp và bong ra khi lên dây. Keo cũng không thể khôi phục ren, cơ cấu giữ hoặc khả năng chống nước đã bị hư hại.
Đồng hồ có chống nước sau khi lắp lại núm chỉnh không?
Đừng cho rằng đồng hồ vẫn chống nước. Cần kiểm tra núm chỉnh, ống núm, gioăng và độ khớp của trục, đồng thời xác minh khả năng chống nước bằng thử áp suất phù hợp sau khi sửa chữa.
Kết luận
Khi núm chỉnh đồng hồ bị kéo ra hoàn toàn, việc hữu ích nhất quý khách có thể làm là hạn chế can thiệp: giữ lại các bộ phận, bảo vệ phần vỏ đang mở khỏi hơi ẩm và bụi bẩn, đồng thời ngừng kiểm tra thử. Núm chỉnh thông thường di chuyển qua các nấc được thiết kế sẵn, còn núm vặn khóa sẽ bật ra khi được mở khóa, nhưng cả hai đều không nên tách khỏi đồng hồ. Vì chốt giữ bị lỏng, trục bị gãy, núm chỉnh bị vặn ra, trục bị tách đôi và cơ cấu chỉnh giờ bị hư hại có thể trông giống nhau từ bên ngoài, cách nhanh nhất để sửa chữa đáng tin cậy là nhờ chuyên gia kiểm tra. Hãy yêu cầu kiểm tra chức năng và khả năng chống nước trước khi đeo lại đồng hồ.