Đồng hồ tự động phát tiếng tách khi lên dây có thể khiến quý khách lo lắng, nhất là khi quý khách vừa mới nhận ra âm thanh đó. Tuy nhiên, đồng hồ cơ không phải là một cỗ máy hoạt động im lặng. Hệ thống lên dây có các bánh răng, bánh cóc, lẫy, lò xo và—trong hầu hết đồng hồ tự động hiện đại—một cơ cấu cho phép dây cót trượt khi đồng hồ đã được lên đủ cót. Vì vậy, một số tiếng tách là bình thường. Những tiếng khác, đặc biệt khi đi kèm tiếng nghiến, trượt khấc, núm lên dây lỏng hoặc thời gian dự trữ năng lượng ngắn, cần được kiểm tra.
Câu hỏi hữu ích không chỉ đơn giản là: “Đồng hồ có phát tiếng tách không?” Mà là: khi nào âm thanh xuất hiện, núm lên dây có cảm giác ra sao, và đồng hồ có thực sự tích trữ cũng như cung cấp năng lượng bình thường không? Hướng dẫn này giải thích các nguyên nhân chính gây ra tiếng tách khi lên dây, một cách kiểm tra an toàn mà quý khách có thể thực hiện mà không cần mở vỏ đồng hồ, và những dấu hiệu cho biết quý khách nên dừng việc kiểm tra và mang đồng hồ đến thợ sửa đồng hồ đủ chuyên môn.
Vì sao đồng hồ cơ có thể phát tiếng tách khi lên dây
Khi quý khách xoay núm theo chiều lên dây, trục núm và bộ bánh răng chỉnh giờ truyền động đến một loạt bánh xe, làm quay trục ổ cót. Một tiếng tách, lẫy hoặc bộ phận tương tự chỉ cho phép chuyển động theo một chiều sẽ ngăn lực của lò xo đã tích trữ làm bánh răng lên dây quay ngược ngay lập tức. Khi các răng lướt qua bộ phận hãm đó, cơ cấu có thể tạo ra tiếng lách cách nhỏ và đều. Tài liệu kỹ thuật của Seiko cho thấy rõ chức năng này: cơ cấu lẫy ngăn bánh cóc quay ngược và nhả dây cót đã lên.
Âm thanh cụ thể khác nhau tùy bộ máy và cấu tạo vỏ. Đồng hồ này có thể phát ra một loạt tiếng tích tách rõ nét; đồng hồ khác gần như im lặng. Vỏ kim loại lớn có thể khuếch đại âm thanh vốn rất khó nghe trong một chiếc vỏ nhỏ hơn hoặc cách âm tốt hơn. Đường kính núm, ma sát của gioăng, thiết kế bánh răng lên dây và việc bộ phận tự động có còn ăn khớp khi lên dây bằng tay hay không cũng ảnh hưởng đến âm thanh và cảm giác quý khách nhận thấy.
Vì vậy, việc so sánh giữa các đồng hồ khác nhau không đáng tin cậy. Mốc so sánh tốt nhất là chính chiếc đồng hồ đó khi còn hoạt động bình thường.
Bốn kiểu tiếng tách có thể là bình thường
1. Tiếng tách nhỏ, đều theo chiều lên dây
Một chuỗi tiếng tách nhẹ, đều cùng lực cản mượt và ổn định thường là âm thanh của lẫy lướt qua các răng bánh cóc. Nếu đồng hồ khởi động, có thời gian dự trữ năng lượng bình thường và núm lên dây vẫn chắc chắn, thì riêng âm thanh đó không phải dấu hiệu hỏng hóc. Nhịp tiếng cần đi theo chiều xoay núm, thay vì xuất hiện ngẫu nhiên sau khi quý khách ngừng xoay.
2. Tiếng tách nhẹ khi xoay ngược chiều lên dây
Nhiều đồng hồ chỉ lên dây theo một chiều xoay núm. Xoay núm theo chiều ngược lại có thể không giúp lên dây và tạo ra tiếng tách nhẹ khi các bộ phận quay tự do. Chẳng hạn, A. Lange & Söhne cho biết việc xoay núm của đồng hồ lên dây bằng tay ngược chiều kim đồng hồ không có tác dụng gì ngoài việc tạo ra tiếng tách nhẹ. Đồng hồ của quý khách có thể có cấu tạo khác, vì vậy hãy xem hướng dẫn sử dụng thay vì cho rằng mọi đồng hồ đều hoạt động giống nhau khi xoay theo chiều kim đồng hồ và ngược chiều kim đồng hồ.
3. Tiếng trượt ngắt quãng khi gần lên đủ cót
Hầu hết đồng hồ tự động không có điểm dừng chắc chắn như ở bộ máy lên dây bằng tay truyền thống. Dây cót sử dụng một vòng trượt hoặc ly hợp ma sát. Khi dây cót gần được lên đầy, vòng trượt bên ngoài trượt dọc mặt trong của ổ cót, thay vì để rôto tiếp tục làm tăng lực căng. Lange lưu ý rằng đồng hồ tự động không có điểm dừng cứng dễ nhận thấy khi lên đủ cót nhờ ly hợp ma sát này.
Tùy bộ máy, hiện tượng trượt có thể không phát ra tiếng, tạo cảm giác nhả nhẹ hoặc phát ra tiếng tách ngắt quãng hay tiếng cọ xát trầm sau vài vòng xoay núm. Viện Thợ sửa đồng hồ và đồng hồ để bàn Hoa Kỳ mô tả hoạt động đúng của vòng trượt là trượt có kiểm soát ngay trước khi lên đủ cót. Vì vậy, tiếng trượt đều đặn khi năng lượng dự trữ ở mức cao có thể là bình thường; một tiếng bật mạnh theo sau là thời gian dự trữ giảm đáng kể thì không.
4. Âm thanh ngắn từ rôto hoặc bộ đảo chiều
Ở một số bộ máy tự động, việc lên dây bằng tay có thể khiến bộ phận tự động hoặc rôto chuyển động nhẹ. Kết quả có thể là tiếng vo ve, ù hoặc tiếng tách thứ hai thoáng qua. Cấu trúc bộ máy rất quan trọng: âm thanh đặc trưng của bộ máy này có thể báo hiệu sự cố ở bộ máy khác. Hãy phân biệt tiếng động quen thuộc, ổn định với âm thanh mới xuất hiện đột ngột.
Những tiếng tách đáng lo ngại hơn
Âm thanh hữu ích nhất khi được xem xét cùng với cảm giác và hiệu suất hoạt động. Hãy ngừng lên dây nếu xuất hiện bất kỳ triệu chứng nào sau đây:
- Tiếng bật lớn và lực cản đột ngột biến mất: Đây có thể là dấu hiệu dây cót chính, dây hãm, hộp cót hoặc một bộ phận trong bộ truyền lên dây không còn giữ được như thiết kế.
- Tiếng nghiến hoặc tiếng lách cách sạn: Cảm giác thô ráp có thể do bụi bẩn, ăn mòn, răng bánh răng bị hỏng, các bộ phận khô dầu, núm vặn hoặc ống núm vặn bị hỏng, hay trục trặc ở cơ cấu lên dây. Tiếp tục vặn có thể khiến hư hỏng lan rộng.
- Núm vặn trượt khi chỉ có lực nhẹ: Tiếng lách cách kèm theo hiện tượng nhảy hoặc khớp nối bị nhả trong chốc lát có thể cho thấy các bộ phận lên dây đã mòn hoặc ăn khớp không tốt.
- Núm vặn di chuyển vào hoặc ra khi lên dây: Vị trí núm vặn không ổn định cho thấy có thể trục núm, cần chỉnh giờ hoặc cơ cấu lên dây đang gặp vấn đề.
- Tiếng động xuất hiện sau khi đồng hồ bị rơi hoặc va đập: Va đập có thể làm xê dịch hoặc hư hỏng các bộ phận, ngay cả khi đồng hồ vẫn chạy.
- Tiếng lách cách đi kèm thời gian dự trữ rất ngắn: Núm vặn có thể đang quay mà không truyền đủ năng lượng, hoặc dây hãm bị trượt quá sớm.
Tiếng động mới xuất hiện sau khi đồng hồ tiếp xúc với nước cũng là lý do để dừng lại. Đừng tiếp tục lên dây với hy vọng làm bộ máy “khô lại”. Hơi ẩm có thể nhanh chóng làm hỏng các bộ phận bằng thép và dầu bôi trơn; việc mở hoặc thao tác núm vặn có thể khiến tình trạng tệ hơn.
Đồng hồ tự động và đồng hồ lên dây cót bằng tay hoạt động khác nhau
Giải thích về dây hãm trượt áp dụng cho các bộ máy tự động được thiết kế để bảo vệ dây cót khi rôto lên dây liên tục. Đồng hồ chỉ lên dây bằng tay thường có điểm dừng rõ ràng khi đã lên dây đầy đủ. Khi cảm thấy lực cản đó, cố vặn thêm có thể làm hỏng dây cót chính hoặc bộ truyền lên dây.
Một số đồng hồ tự động cũng không hỗ trợ lên dây bằng tay, đặc biệt là một số bộ máy đời cũ hoặc thuộc phân khúc cơ bản. Với những bộ máy này, xoay núm vặn ở vị trí thông thường có thể không lên dây cót chính. Trước khi dùng cách hoạt động của núm vặn để chẩn đoán, hãy xác định bộ máy và đọc đúng hướng dẫn.
Đừng cho rằng câu “đồng hồ tự động không thể bị lên dây quá mức” có nghĩa là toàn bộ hệ thống lên dây không thể hư hỏng. Dây cương trượt giúp hạn chế lực căng của dây cót chính trong điều kiện hoạt động bình thường; cơ chế này không bảo vệ ren núm vặn, trục núm, răng bánh răng hay các bộ phận đã hỏng khỏi lực quá mạnh.
Bài kiểm tra an toàn trong năm phút
Quý khách có thể thu thập thông tin hữu ích mà không cần lắc đồng hồ, mở vỏ hoặc lên dây nhiều lần.
- Xác nhận mẫu đồng hồ và hướng dẫn sử dụng. Kiểm tra xem bộ máy có hỗ trợ lên dây bằng tay không, cần đặt núm vặn ở vị trí nào để lên dây và phải xoay theo hướng nào.
- Bắt đầu từ trạng thái đã biết. Nếu đồng hồ tự dừng, hãy ghi lại điều đó. Đừng cố ý để đồng hồ chạy hết cót nếu đã có dấu hiệu vận hành thô ráp hoặc hư hỏng do va đập.
- Lên dây chậm rãi. Chỉ xoay núm số vòng khởi động theo khuyến nghị của nhà sản xuất. Patek Philippe khuyến nghị xoay nhẹ vài vòng để khởi động lại đồng hồ tự động đã dừng; Lange khuyến nghị xoay khoảng 20 vòng để tạo mức dự trữ ban đầu cho các mẫu đồng hồ tự động của hãng. Đồng hồ của quý khách có thể cần số vòng khác.
- Ghi lại diễn biến. Ghi chú xem tiếng lách cách có đều hay ngắt quãng, xuất hiện ngay từ vòng đầu hay chỉ sau khi mức dự trữ tăng lên, và có đi kèm lực cản trơn, sạn, chặt hay bị trượt không. Bản ghi âm hoặc video ngắn có thể giúp thợ sửa đồng hồ chẩn đoán.
- Kiểm tra kết quả. Chỉnh giờ rồi đặt đồng hồ an toàn với mặt số hướng lên. Ghi lại thời gian đồng hồ chạy được. Chỉ so sánh kết quả với mức dự trữ được công bố cho mẫu đồng hồ sau khi đã lên dây đúng cách theo hướng dẫn.
Đừng lặp lại bài kiểm tra hàng chục lần. Nếu đồng hồ không khởi động sau khi được lên dây đúng cách, Citizen khuyên nên liên hệ nhà bán lẻ hoặc trung tâm dịch vụ được ủy quyền. Lặp đi lặp lại không thể sửa chữa đồng hồ.
Mức dự trữ năng lượng giúp chẩn đoán tiếng động như thế nào
Một chiếc đồng hồ phát ra tiếng lách cách nhưng vẫn đạt mức dự trữ năng lượng như dự kiến sẽ ít đáng lo hơn chiếc đồng hồ dừng chạy chỉ sau vài giờ. Mức dự trữ năng lượng cho thấy núm chỉnh giờ, bộ truyền lên dây, dây cót chính và bộ truyền bánh răng ít nhất vẫn đang truyền và sử dụng năng lượng.
Giả sử đồng hồ có mức dự trữ năng lượng khoảng 40 giờ. Sau khi được lên dây đúng cách, đồng hồ chạy trong khoảng thời gian đó, giữ giờ tương đối chính xác và chỉ phát ra tiếng tích tắc nhẹ, đều đặn. Hiện tượng này phù hợp với tiếng ồn thông thường khi lên dây. Nếu đồng hồ chỉ chạy được sáu giờ, phát tiếng lách cách lớn ngay từ vòng xoay đầu tiên và núm chỉnh giờ thỉnh thoảng bị giật, tổng hợp các dấu hiệu này cho thấy đồng hồ nên được kiểm tra.
Đừng chẩn đoán dây cót bị trượt chỉ bằng cách đếm số vòng xoay núm chỉnh giờ. Đồng hồ được lên dây chưa đầy bắt đầu ở trạng thái không xác định, còn tỷ số truyền bánh răng khác nhau tùy từng bộ máy. Mức dự trữ được công bố cũng được đo khi bộ máy được lên dây đầy đủ và ở tình trạng phù hợp, chứ không phải sau vài vòng xoay tùy ý.
Thợ đồng hồ sẽ kiểm tra những gì
Thợ đồng hồ có thể kiểm tra núm chỉnh giờ và ống núm trên vỏ, trục núm, bánh răng lên dây, bánh răng trượt, bánh xe núm, bánh xe cóc, chốt hãm, bộ đảo chiều lên dây tự động, ổ cót, trục ổ cót, dây cót chính và dây hãm. Họ cũng có thể đo biên độ dao động và sai số, kiểm tra hiệu suất lên dây tự động, rồi so sánh thời gian dự trữ thực tế với thông số của bộ máy.
Nếu dây hãm trượt quá sớm, đồng hồ có thể không bao giờ đạt mức dự trữ đầy đủ. Nếu dây hãm bám quá chặt rồi nhả đột ngột, cảm giác lên dây có thể bị giật cục. Tài liệu kỹ thuật của AWCI lưu ý rằng tình trạng ổ cót, hình dạng dây hãm, việc sử dụng đúng linh kiện và cách bôi trơn phù hợp với từng bộ máy đều ảnh hưởng đến khả năng trượt có kiểm soát. Đây không phải là việc nên tự bôi trơn: dùng sai loại hoặc sai lượng dầu có thể gây ra lỗi mới.
Nếu đồng hồ vẫn hoạt động tốt ở những khía cạnh khác, câu trả lời có thể chỉ đơn giản là “bình thường đối với bộ máy này”. Đánh giá chuyên môn đó vẫn rất hữu ích, đặc biệt nếu quý khách ghi lại tình trạng trước khi âm thanh thay đổi.
Câu hỏi thường gặp
Đồng hồ tự động phát tiếng lách cách khi lên dây có bình thường không?
Thường là có. Tiếng lách cách nhỏ và đều có thể phát ra từ bánh xe cóc hoặc cơ cấu lên dây một chiều, còn âm thanh xuất hiện theo chu kỳ khi gần đạt mức dự trữ đầy đủ có thể do dây hãm của dây cót chính tự động trượt. Núm xoay trơn tru và mức dự trữ bình thường là những dấu hiệu đáng yên tâm.
Tiếng lách cách có nghĩa là đồng hồ tự động đã lên dây đầy chưa?
Không hẳn. Một số tiếng lách cách xuất hiện ngay từ vòng xoay đầu tiên vì phát ra từ cơ cấu bánh xe cóc. Âm thanh thay đổi hoặc hiện tượng trượt theo chu kỳ khi mức dự trữ cao có thể cho thấy cơ chế bảo vệ khi lên dây đầy, nhưng đặc điểm này tùy thuộc vào từng bộ máy.
Núm chỉnh giờ của đồng hồ tự động có dừng lại khi lên dây đầy không?
Hầu hết đồng hồ tự động hiện đại không dừng cứng vì dây hãm của dây cót chính trượt bên trong ổ cót. Đồng hồ chỉ lên dây bằng tay thường dừng hẳn và tuyệt đối không nên cố vặn thêm khi đã dừng.
Tại sao núm chỉnh giờ phát tiếng lách cách khi tôi xoay ngược lại?
Chiều không lên dây có thể khiến một phần cơ cấu quay tự do qua các răng bánh xe cóc. Điều này có thể bình thường, nhưng quý khách nên tham khảo hướng dẫn của mẫu đồng hồ vì chiều lên dây và cấu tạo có thể khác nhau.
Khi nào tôi nên ngừng lên dây ngay lập tức?
Hãy dừng lại nếu quý khách cảm thấy có tiếng nghiến, lực cản mạnh, hiện tượng trượt, núm chỉnh giờ lỏng hoặc không ổn định, tiếng bật mạnh, hoặc có thay đổi đột ngột sau khi đồng hồ bị va đập hoặc tiếp xúc với hơi ẩm. Đồng thời, hãy yêu cầu kiểm tra nếu đồng hồ không thể đạt mức dự trữ năng lượng bình thường.
Kết luận
Đồng hồ tự động phát tiếng lách cách khi lên dây không có nghĩa là đồng hồ bị hỏng. Tiếng bánh cóc êm và đều, tiếng lách cách nhẹ khi quay ngược chiều hoặc hiện tượng trượt có kiểm soát theo chu kỳ khi gần đầy cót đều có thể là bình thường. Dấu hiệu cảnh báo là sự thay đổi về âm thanh hoặc cảm giác: tiếng nghiến, kim nhảy, lực cản đột ngột mất đi, núm vặn ở vị trí không ổn định, từng bị va đập, bị ẩm hoặc thời gian dự trữ năng lượng ngắn hơn nhiều so với thông số kỹ thuật.
Hãy dùng đúng hướng dẫn sử dụng, lên dây nhẹ nhàng, ghi lại hiện tượng và đo kết quả một lần. Nếu âm thanh, cảm giác và thời gian dự trữ năng lượng không khớp nhau, hãy dừng lại trước khi lỗi lên dây nhỏ trở thành một ca sửa chữa tốn kém.
Bài viết liên quan
Để chẩn đoán thêm cảm giác khi vặn núm chỉnh giờ, hãy đọc của Galosom hướng dẫn về tình trạng vặn lên dây cót đồng hồ bị sạn, sau đó dùng bài kiểm tra thời gian trữ cót của đồng hồ tự động của Watch Winder Mall để kiểm tra xem bộ máy có tích trữ năng lượng bình thường hay không.